ANLAMI:

Görünürde bilinen tek bir kişinin (Abbas) haricinde; arkada ilişkide olduğu, temas kurduğu veya düşüp kalktığı pek çok tanıdığı, çevresi ve bağlantısı olan kişiler için kullanılır.

Anlamı: İşsiz güçsüz, amaçsızca ve boş boş ortalıkta dolanmak; bir işle uğraşmak yerine zamanı boş yere harcayıp gezip durmak anlamında kullanılır.

Kişinin nerede nasıl davranacağını bilmesini, derli toplu, ağırbaşlı ve saygın bir duruş sergilemesini öğütler. Ağırbaşlı ve mecliste edebiyle oturan kimsenin toplumda itibar görüp değer kazanacağını, ciddiyetsiz ve havalı hareket edenlerin ise saygınlığını yitireceğini ifade eder. (Batman: Eski bir ağırlık ölçü birimidir.)

Kayseri yöre ağzında; tam evlilik çağına gelmiş, ergenliğini tamamlamış gençleri ifade etmek için kullanılır. (Ayrıca halk arasında sözünü sakınmayan, lafını esirgemeyen kişiler için de kullanılır.)

Ciddi olmayan, sözünün nerede nereye varacağını hesaplamadan konuşan, geveze, sır tutamayan veya her şeyi ciddiyetsiz bir üslupla sulandıran kimseler için kullanılır.

Bir kimsenin söylediği sözü, adını veya duruşunu alay konusu etmek; birini diline dolayarak gevezelik malzemesi yapmak veya küçümseyici bir edayla sürekli ondan bahsetmek anlamında kullanılır.

Düşüncelerinde veya davranışlarında tutarsızlık bulunan, aklı başında tam davranmayan, biraz dengesiz, çatlak veya delice hareketleri olan kimseler için kullanılır. (Ağaç keserken hiza kaçıran keser gibi, zihninin veya mantığının tam çizgisinde gitmediğini ifade eden mecazi bir Kayseri tabiridir.)

ANLAMI:

1. Eldeki imkanları, malı veya kaynakları değerini bilmeden sağa sola rastgele dağıtmak, hefret etmek.
2. İnsanlar arasında adaletsizlik yapmak; birine değerli imkanlar sunarken diğerini geçiştirici, önemsiz şeylerle avutmak.

ANLAMI:

1. Yüzünde renk, can veya takat kalmamış; yorgunluk, hastalık yahut üzüntüden beti bereketi atmış hâlde olan.
2. Tutumu, kararları veya ne yapacağı hiç belli olmayan; dengesiz ve kestirilemez hareket eden (kimse).

İlk başta sağlam, güvenilir veya düzgün sanılan bir işin, durumun ya da kişinin arkasından beklenmedik pürüzlerin, kusurların ve çürük tarafların çıkması. Göründüğü gibi temelli ve temiz olmadığını, altından bozuk veya değersiz şeylerin belirdiğini ifade etmek için kullanılır.

1.Büyük bir emeği, değeri veya ortaya konan nitelikli bir işi sonradan yapılan bir hatayla değersiz kılması, kıymetini düşürmesi.

2.Eldeki büyük serveti, varlığı veya imkanları düşüncesizce harcayıp eritmek; bolluk içindeki bir durumu sıfırlayarak önemsiz bir seviyeye düşürmek.

ANLAMI:

1. Üstü başı derbeder, giyimine kuşamına özen göstermeyen, döküntü ve hırpani kılıklı kimseller için kullanılır.
2. (Mecazi olarak) Kendini toparlayamayan, düzensiz, ciddiyetsiz veya girdiği ortamlarda dağınık hareketleriyle dikkat çeken kişiler için söylenir.

ANLAMI:

1. Her işe burnunu sokan, üzerine vazife olmayan her konuya atlayan, kendisini sürekli öne süren gürültücü ve patavatsız kişiler için kullanılır.
2. Her ortamda biten, her muhabbetin veya olayın içinden çıkan yüzsüz, arsız ve rahatsız edici tipleri tarif etmek amacıyla söylenir. (Sofradaki her çorba/aş kabının içinden eksik olmayan tahta kepçeye [çömçe] benzetilerek mecaz yapılmıştır.)

ANLAMI:

1. Kadınların toplandığı ortamlara, muhabbetlere veya dedikodulara meraklı; sürekli kadın meclislerinde biten ve oradaki lafları taşıyan/karıştıran erkekler için aşağılayıcı ve alaycı bir sitem ifadesi olarak kullanılır.
2. İşine gücüne bakmak yerine her dedikodunun, her ev içi meselesinin veya laf kalabalığının ortasında bitemeyen, erkeğe yakışmayacak şekilde laf taşıyıcılık yapan patavatsız tipleri tarif etmek için söylenir.

(Eski / Deneyimli) Çok uzun zamandır bu işin içinde olan, yılların tecrübesine sahip, feleğin çemberinden geçmiş, öyle kolay kolay aldatılamayacak veya toy görülmeyecek görmüş geçirmiş kimseler için kullanılır.

ANLAMI:

1. Başıboş, hiçbir kural tanımadan, terbiyesizce ve hoyratça hareket eden; büyüğünü küçüğünü bilmeden etrafta koşturup duran kimseler (özellikle afacan/söz dinlemez çocuklar veya gençler) için kullanılır.
2. Üzerindeki sorumluluklardan veya denetimden kurtulunca ne yapacağını bilemeyip etrafa zarar verecek şekilde rastgele ve kontrolsüzce davranan tipleri tarif etmek amacıyla söylenir. (Salıverilmiş, serbest bırakılmış [azat edilmiş] eşek yavrusunun kontrolsüz ve delişmen hareketlerine benzetilerek yapılmış mecazi bir terimdir.)

ANLAMI:

1. Sıcak, yorgunluk, açlık veya ansızın gelen bir rahatsızlık sebebiyle başı dönmek, gözü kararmak, fenalık geçirmek.
2. Yoğun dert, sıkıntı veya kafa karmaşasından ne yapacağını bilemeyip serseme dönmek, bunalmak.
3. Başı dara düşmek; çaresizlik veya panik içinde ne tarafa koşacağını bilemeden çırpınmak.

ANLAMI:

1. Bir kişinin etrafını üşüşerek, arı veya sinek oğulu gibi topluca sarmak; bir talep, meram veya çıkar uğruna tepesine üşüşüp rahat vermemek.
2. Kalabalık bir şekilde bir insanın veya bir şeyin üzerine çullanmak; curcuna ve gürültü patırtı çıkararak etrafını kuşatmak. (Kayseri ve yöre ağzındaki “cuğlaşmak”, sinek, arı gibi mahlukatın bir yere topluca üşüşmesi veya kalabalığın gürültüyle bir araya birikmesi fiilinden türetilmiştir.)

ANLAMI:

1. Birinin tepesinde durmadan söylenmek, dırdır etmek; bitmek tükenmek bilmeyen şikayet ve darlamalarla bir insanın kafasını şişirip huzurunu kaçırmak.
2. Bir kişinin başında sürekli gürültü patırtı çıkarmak, kıyameti koparmak veya aşırı baskı kurarak kişiyi bıkkınlık ve bezginlik noktasına getirmek. (Kayseri ve çevresinde “debirana”, derme çatma veya gürültülü çalışan sac/kalay kaplar yahut bakırcı araç gereçleri için kullanılan mecazi bir ifadedir; birinin kafasında teneke/bakır döver gibi gürültü yapmayı sembolize eder.)

ANLAMI:

1. Bir işi veya sorumluluğu sırf başından atmak için baştan savma, üstünkörü yapıp geçiştirmek.
2. Sürekli dır dır eden, başının etini yiyen veya ısrarlı talepleriyle darlayan birini geçici laflarla yahut savsaklayarak yanından uzaklaştırmak.

ANLAMI:

1. (Damarına Basmak / Hassas Noktaya Dokunmak): Bir insanın en hassas, en zayıf veya en çok öfkeleneceği noktasına bilerek dokunarak onu çileden çıkarmak, zıvanadan atmak.
2. (Zor Anında Sıkıştırmak): Birinin zaafını veya açığını yakalayıp üzerine gitmek; en çaresiz ya da sıkışık anında onu kıstırıp hareket edemez hâle getirmek. (Yöre ağzında “becenek/bacanak”, vücudun hassas ve can yakan tendon/kiriş bölgelerini veya eklem yerlerini ifade etmek için kullanılır; oraya basıldığında duyulan ani ve şiddetli acıya benzetilerek mecaz yapılmıştır.)

ANLAMI:

1. (Hız / Çabukluk): Bir işi göz açıp kapayıncaya kadar, anında ve çok kısa bir süre içinde yapıp bitirmek; eli çabuk davranmak.
2. (Miktar / Ölçek): Bir işi veya ikramı çok az, bir parmak ucu kadar küçük yahut yetersiz bir ölçekte yapmak. (Kayseri ve yöre ağzında “cibit” kelimesi, parmak ucuyla tutulan çimdik veya anlık bir zaman dilimi/sıçrama anlamında kullanılır.)

ANLAMI:

1. (Orantısız Çaba / Abartı): Ortada fol yok yumurta yokken ya da elde eldeki imkân son derece az, önemsiz ve küçücük bir şeyken onun için büyük, masraflı ve gereksiz hazırlıklara girişmek.
2. (Hesapsızlık / Akılsızlık): Eldeki bir avuç mal veya imkanla büyük hayaller kurup büyük işlere kalkışmak; yaptığı işin astarı yüzünden pahalıya gelecek şekilde hesapsızca hareket etmek. (Ekin biçildikten sonra kalan bir kucakçık ekin sapı için kocaman harman yeri kurmaya kalkışmanın absürtlüğünden türetilmiş bir mecazdır.)

ANLAMI:

1. (Aşırı Özlem / Hasret): Bir yeri, bir kimseyi veya eski bir dönemi çok derin, içten ve burnunun direğini sızlatacak derecede özlemek; özlemin zihinde ve yürekte baskın hâle gelmesi.
2. (Burnuna Kokusu Gelmek): Özlenen şeyin (özellikle memleketin, çocukluğun veya sıcak bir yuvanın) anısını, kokusunu ve sıcaklığını sanki o an yanındaymış gibi buram buram hissetmek. (Kayseri kültüründe kavrulmuş buğday, çitlembik veya kenevirden yapılan “kavurga” kavrulurken çıkan baskın, iştah açıcı ve etrafa yayılan sıcak kokudan mülhem bir benzetmedir.)

ANLAMI:

1. (Ani Düşüş / Hastalık): Sapasağlam dururken ansızın yatağa düşmek, aniden ağır bir hastalığa yakalanıp birdenbire yığılıp kalmak.
2. (Yorgunluk / Şatlama): Aşırı yorgunluktan veya uykusuzluktan dolayı olduğu yere pat diye, kendini hiç tutamadan uzanıvermek.
3. (Mecazi olarak) Yolunda giden bir işin, bir düzenin veya bir planın beklenmedik bir anda pat diye durması, çökmesi. (Yöre ağzında “cak/cakkadanak” ikilemesi, patilce ve aniden gerçekleşen sert düşüş veya duruş sesini taklit eden yansıma bir ifadedir.)

ANLAMI:

(Sataşmak / Musallat Olmak): Birine durup dururken laf atmak, yersiz yere ilişmek, huzursuzluk çıkarmak için üstüne üstüne gitmek veya musallat olmak.

ANLAMI:

(Düğüm Atmak / Bağlamak): İp, urgan, çuval ağzı veya bağcık gibi şeyleri hızlıca birbirine dolayarak düğüm atmak; kördüğüm edip bağlamak.

NLAMI:

1. (Kaş Yaparken Göz Çıkarmak): Küçük bir kusuru düzeltmeye, önemsiz bir aksaklığı gidermeye çalışırken daha büyük ve telafisi zor bir zarara yol açmak.
2. (Aşırı Müdahale / İşi Mahvetmek): İyi niyetle veya acemice yapılan aşırı müdahale sonucunda mevcut durumu büsbütün içinden çıkılmaz bir hâle getirmek. (Gözdeki ufak bir çapağı Temizleme niyetiyle yapılan dikkatsiz bir hareketin organın kendisine zarar vermesi durumundan mülhem; “kaş yapayım derken göz çıkarmak” deyiminin Kayseri ve civarındaki somut, halk diline has canlı benzetmesidir.)

ANLAMI:

1. (Cırt cırt / Durmadan): Hiç durmaksızın, ara vermeden, çevresindekileri bıktıracak ve başını şişirecek derecede yüksek sesle konuşmak veya dırdır etmek.
2. (Net ve Sert Söz): Çekinmeden, söylenmesi gerekeni pat pat, doğrudan ve baskın bir edayla söyleyivermek. (Yöre ağzında cırlak, keskin ve yüksek tonda çıkan insan sesini veya gürültüsünü taklit eden yansıma bir ikilemedir.)

ANLAMI:

1. (Kara Kuru / Çelimsiz İnsan): Ten rengi esmer, zayıf, Kuru ve çelimsiz görünümlü kişileri tarif etmek için kullanılan benzetme.
2. (Göze Hoş Gelmeyen Dış Görünüş): Bakımsız, rengi soluk veya çirkin yapılı kimselere yönelik sitemli halk tasviri. (Kayseri ve Anadolu kırsalında çavdar ununun koyu esmer rengi ile “yağır” (hayvan sırtındaki yara) kabuğunun koyu ve pürüzlü görüntüsünün birleşiminden mülhem somut bir halk benzetmesidir.)

ANLAMI:

1. (Uygun Gelmemek / Aklı Yatmamak): Bir işin, teklifin veya durumun kişinin aklına, mantığına ve usulüne uygun gelmemesi; tereddüt uyandırması ve kafa karıştırıcı bulunması.
2. (Ters / Pürüzlü Gelmek): İçinde bir çapraşıklık, gizli bir aksilik veya uyumsuzluk hissedildiği için bir türlü içine sinmemek. (Yöre ağzında “çelpeşik”, dolaşık, düzgün olmayan ve pürüzlü durumları tarif eder; zihne net oturmayan şeyleri ifade etmek için kullanılır.)

ANLAMI:

1. (Sürekli Ağız Kavgası / Çekişme): Birbirini çekemeyen, en ufak bir meselede dahi ağız dalaşına giren kişilerin hiç durmaksızın karşılıklı itişip kakışması, dır dır ederek kavga etmesi.
2. (Laf Yarıştırmak / İnatlaşmak): Karşılıklı olarak laf altında kalmamak için çekinmeden, çirkefleşerek ve cır cır bağırarak laf yarıştırmak, sürtüşmek. (Yöre ağzında çığırtkan, tiz ve rahatsız edici insan sesini ve ağız dalaşındaki dozu ifade eden yansıma bir deyimdir.)

ANLAMI:

1. (Sıraya Girmek / Yan Yana Dizilmek): Kalabalık bir grubun (özellikle çocukların veya meraklıların) bir beklentiyle, düzenli ya da sıkış tıkış bir şekilde yan yana, sıra sıra dizilmesi.
2. (Boş Gösteriş / Eğreti Duruş): Bir arada toplanmış olsalar da derinliği, ağırlığı veya niteliği olmayan; sadece sayıca çokluk oluşturan kimselerin bir araya yığılması. (Eski Kayseri ve Anadolu yaşamında köy köy gezip incik boncuk, ufak tefek eşyalar satan “çerçi”lerin sergisinde veya ipinde dizili duran renkli, ucuz boncuk tasvirinden mülhem canlı bir halk benzetmesidir.)

ANLAMI:

1. (Çok Konuşmak / Gürültü Yapmak): İki veya daha fazla kişinin bir araya gelip hiç durmaksızın, yüksek sesle ve gürültülü bir biçimde lakırdı etmesi; laf kalabalığı yaparak etrafı rahatsız etmek.
2. (Huzursuzluk / Kıpırdanma): Bir yerde sabırsızca veya kıpır kıpır hareket ederek sürekli patırtı, gürültü çıkarmak; bulunduğu yere sığamayıp ortalığı velveleye vermek. (Bir çuval dolusu sert cevizin birbirine sürtünmesiyle çıkan çatır çutur, kesintisiz ve kuru gürültüden mülhem bir benzetmedir.)

ANLAMI:

1. (Çığırtkanlık / Boş Laf Yapmak): İpe sapa gelmez, aslı astarı olmayan şeyleri yüksek sesle ve yaygara kopararak sağda solda anlatmak; kuru gürültü yapıp dikkat çekmeye çalışmak.
2. (Oyun / Hile Katmak): İşin içine fesatlık, çocukça hile veya oyun katmak; düzeni bozacak şekilde tutarsız ve cıvık hareketler sergilemek. (Yöre ağzında “cıbıbık”, çamur, cıvık nesne veya öten küçük kuş/düdük sesini ifade eden yansıma bir kökten gelir; ciddiyetsiz ve gürültülü söylemleri sembolize eder.)

ANLAMI:

1. (Ölçüyü Kaçırmak / Ciddiyeti Bozmak): Bir işin, şakanın veya durumun dozunu aşırıya kaçırarak tadını kaçırmak; ciddiyetini yitirmesine ve çığırından çıkmasına sebep olmak.
2. (Yıpratmak / Kullanılamaz Hâle Getirmek): Bir eşyayı, konuyu veya ilişkiyi aşırı kurcalayarak, çok fazla üzerine giderek veya kötü kullanarak tamamen bozmak, mahvetmek. (Kayseri ve Anadolu ağzında “cılk”, bozulmuş, kokuşmuş veya sıvılaşmış yumurta için kullanılır; bir şeyin yapısını tamamen bozup kokuşturmayı sembolize eder.)

ANLAMI:

1. (Sessizce İşi Götüren / Gizli Kurnaz): Hiç sesini çıkarmadan, dikkat çekmeden, kendi halinde ve sessiz görünerek gizlice işini yürüten; arkasından ne işler çevirdiği dışarıdan anlaşılmayan kurnaz veya içten pazarlıklı kimse.
2. (Aşırı Yavaş / Uyuşuk): Adımlarını son derece ağır atan, iş yaparken eli ayağı dolaşan veya uyuşukluğuyla etrafındakileri çileden çıkaran, çok yavaş hareket eden kimse.
3. (Şikayet Etmeden Çalışan): Ne kadar yük yüklenirse yüklensin gıkını çıkarmadan, sızlanmadan veya yaygara koparmadan işini yapmaya devam eden ketum kişi. (Kayseri kırsalında kağnı tekeri gıcırdayıp “cızıldayarak” ses verir; hiç cızılamayan kağnı hem varlığını belli etmeyen kurnazlığı hem de kağnı gibi ağır aksak ilerleyen yapıyı sembolize eder.)

ANLAMI:

1. (Mecbur Bırakarak / Baskıyla Kabul Ettirmek): Bir kimseyi sıkıştırarak, direncini kıracak şekilde üzerine giderek veya çaresiz bırakıp boyun eğdirerek bir işi ya da kararı kabul ettirmek.
2. (Zorla / Bastıra Bastıra): Bir konuyu karşı tarafın itirazlarına rağmen ısrarla, bastıra bastıra ve ivdirerek (aceleye getirerek) kabul ettirme hâli. (Kayseri ağzında “çöküştürmek” kökünden gelir; birini köşeye sıkıştırıp diz çöktürme, iradesini kırma eylemini sembolize eden güçlü bir ikilemedir.)

Tam Öğle Sıcağı (Öğlenin Göbeği): Günün tam ortasındaki o kavurucu, dışarıda iş yapmanın zorlaştığı en sıcak ve durağan anı ifade eder.

ANLAMI:

1. (Derin Derin Uyumak / Mışıl Mışıl Uyumak): Hiç uyanmadan, uykunun en derin katmanlarına dalarak huzur içinde ve deliksiz uyumak; uykudan uykuya geçerek tam bir dinlenme hâlinde olmak.
2. (Ağır Uyku): Dışarıdaki seslerden veya hareketlerden etkilenmeyecek kadar ağır ve derin bir uykuya dalmak. (Kayseri ağzında deniz veya su derinliğine benzetmeyle, uykunun katman katman derinleşmesini ifade eden canlı bir halk eylemidir.)

ANLAMI:

1. (Kısa, Tıknaz ve Ağır Yapılı İnsan): Boyu kısa, gövdesi silindir gibi kalın, oldukça kilolu, tıknaz ve ağır yapılı kişileri tarif etmek için kullanılır.
2. (Ağır ve Hareketsiz Duruş): Yerinden kolay kolay kımıldamayan, hantal veya basık duruşlu kimseler için yapılan benzetme.

(Birini Karşı Tarafa Kışkırtmak): Dengesiz, patavatsız veya gözü kararmış birini gaza getirip doldurarak (yel verip) bir başkasının üzerine salmak; aradaki nifakı ve kavgayı körüklemek.

ANLAMI:

1. (Yalan Yanlış / Dolançlı Konuşmak): Doğruya eprimiş laflar katmak, aslı astarı olmayan, içinde hile veya yanlışlık barındıran eğri büğrü sözler söylemek.
2. (İğneleyici / Can Yakıcı Laf Etmek): Karşı tarafın damarına basmak, huzursuz etmek veya gururunu kırmak amacıyla incelikli ama içine işleyen laf sokmak.

ANLAMI:

1. (Kat Kat, Katmerli Sıkıntı): Bir insanın sadece görünen bir derdi değil, arka planında katman katman birikmiş, ağırlığı ve yükü çok fazla olan büyük bir derdinin veya çilesinin bulunması.
2. (İçten İçe Derin Yarayla Boğuşma): Dışarıdan bakıldığında sıradan görünen bir durumun ardında aslında çözülmesi güç, karmaşık ve ağır bir keder barındırması hâli.

(Kayseri ve Anadolu ağzında “tepelek” veya “depelek”, bir şeyin en tepe noktası, yığıntının veya kabarık bir kütlenin üst kısmı anlamında kullanılır. Buradaki ifade, derdin tek bir düzlemde kalmayıp dağ gibi yığıldığına ve tepesinin/yükünün çok yüksek olduğuna işaret eden güçlü bir halk benzetmesidir.)

ANLAMI:

1. (Büyük Korku / Şok Anında Konuşamamak): Yaşanan ani bir korku, dehşet, şaşkınlık veya acı haber karşısında donup kalmak; tek bir kelime dahi edemez, laf anlatamaz hâle gelmek.
2. (Çaresizlikten Susmak): Ağır bir baskı, suçlama veya mahcubiyet karşısında söyleyecek tek bir söz bulamayıp, nutku tutularak susmak.
3. (Fiziksel Kasılma / Havale-Nöbet Hâli): Hastalık, yüksek ateş veya havale gibi durumlarda çenenin ve dilin kilitlenip konuşmanın imkânsızlaşması durumunun halk dilindeki karşılığı.

(Ağız yapısının ve çene kaslarının şok veya hastalıkla birleşip fiziken kapanmasını simgeleyen somut bir halk tasviridir.)

ANLAMI:

1. (Kıpırdamadan Hazırolda Tutmak): Bir kimseyi (özellikle çocukları veya söz geçirilen birini) ayağa dikip kıpırdamadan, dimdik ve esas duruşta bekletmek; hareket ettirmeden ceza gibi durdurmak.
2. (Mecburi Saygı / İtaat Göstertmek): Karşı tarafı kendi otoritesi altında ezerek sesini çıkaramayacak, itiraz edemeyecek ve hazır kıta bekleyecek hâle getirmek.

(Suratı Asılmak / Yüzü Düşmek): Moral bozukluğu, gücenme, keyifsizlik veya can sıkıntısı sebebiyle yüzünü ekşitmek, somurtmak ve surat asmak.

ANLAMI:

1. (Boş Yere Pürüz / Huzursuzluk Çıkarmak): Yolunda giden bir işte ya da sakin bir ortamda asılsız gerekçelerle arıza çıkarmak; dırdır ederek, gereksiz ayrıntıları kurcalayarak huzursuzluk ve dedikodu üretmek.
2. (Bahane Uydurmak): Yapılmak istenmeyen bir işten kaçınmak veya işi yokuşa sürmek için abuk sabuk bahaneler, pürüzler ve engeller öne sürmek.

(Kayseri ve çevresinde “dırdıbıt”, söylenme, dırdır etme ve lüzumsuz detaylarla kafa karıştırma durumlarını ifade eden yansıma/önemsizleştirici bir halk kelimesidir.)

ANLAMI:

1. (Emeğini ve Varını Yoğunu Çarur Etmek): Büyük bir zahmet, alın teri ve el emeğiyle kazandığını/ürettiğini ilgisiz kişilere, yabancılara el eliyle dağıtıp; kalanını da hesapsızca ziyan edip elinde avucunda hiçbir şey bırakmamak.
2. (Hovardalık / Savurganlık): Gece gündüz demeden biriktirdiği serveti, mahsulü veya imkânı tutumsuzluk yüzünden çarçur edip sıfırı tüketmek.

(Kayseri ve Anadolu kırsalında yün/pamuk “eğirmek” yoğun bir el emeğini; harman “savurmak” ise topraktan alınan rızkı ve mahsulü temsil eder. Eğirip iplik yaptığı emeğini el oğluna/kızına kaptırma, harmanlayıp rüzgâra savurduğu mahsulü de yele verip heba etme imgesiyle, biriktirilen emeğin tamamen heder edilmesini somutlaştırır.)

ANLAMI:

1. (Rahat ve Tasasız Hayat): Yemeği-içmeği önünde, işi-gücü ve geçimi tıkırında; hiçbir geçim derdi, zahmeti veya darlığı olmayan kişilerin konforlu durumunu tarif etmek için söylenir.
2. (Tuzu Kuru Olmak): Çalışma zorunluluğu bulunmayan, sırtı pek, karnı tok ve varlıklı yaşamı ifade eden halk tasviri.

(Kayseri ve Anadolu kırsalında “yağlı ekmek” bolluğu ve bereketi; “eşeğin ahırda bağlı olması” ise dışarıda yağmurda-çamurda, tarlada-harmanda koşturmaya gerek kalmadan düzenin kurulu olduğunu simgeler.)

ANLAMI:

1. (Başkalarının İnsafına ve Keyfine Kalmış Durum): Bir işin, nasibin veya ihtiyacın gerçekleşmesinin tamamen yetkili, imkân sahibi ya da varlıklı bir kimsenin lütfuna, cömertliğine ve keyfine bağlı olması hâli.
2. (Garantisi Olmayan Bekleyiş): Kendi emeğinle veya hakkınla elde edemeyeceğin bir şeyi, başkasının ağzının içine bakarak ve umut ederek bekleme durumu.

(Kayseri ve Anadolu ağzında “emmi” (amca) yakınlık ve hürmet ifadesidir; “ekmekçi emmi” ise mahallenin veya fırının rızık dağıtan figürüdür. Bir şeyin kendi gücünle değil, gücü ve imkânı elinde tutan kişinin “verirse verir, vermezse kalırsın” anlayışıyla lütfetmesine dayandığını anlatır.)

ANLAMI:

1. (Kötü Duruma Düşme / Yersiz Kalma İsteği): Bir kimsenin perişan hâle düşmesini, kimseden hayır ve merhamet görmeyecek kadar ıssızda, sahipsiz ve kimsesiz kalmasını dilemek amacıyla söylenen ağır bir beddua.
2. (Aşağılama / İğrenme Belirtisi): Hak etmediği hâlde yüksekten bakan, kibirlenen veya kötülük eden kişiye karşı duyulan nefreti ve aşağılamayı ifade eden ağır bir kargış.

ANLAMI:

1. (Sorumluluk ve Baş Belasından Kurtulma): Sürekli dert çıkaran, nazı niyazı bitmeyen veya bakımı/yönetimi zor olan bir işi, malı ya da ilişkiyi tamamen elden çıkararak rahat bir nefes almak.
2. (Zahmetli Detaylara Son Vermek): Asıl yükün yanında bir de onun getirdiği angarya, ıvır zıvır ve dırdırla uğraşmaktan vazgeçip konuyu kökten kapatma hâli.

(Kayseri ve Anadolu kırsalında “çüş”, eşeği durdurmak veya zapt etmek için sürekli bağırılan yorucu bir komuttur. Malın veya işin kendisi bir yana, onu idare etmek için harcanan günlük yıpratıcı mesaiyi ve dırdırı bitirmenin verdiği hafiflemeyi temsil eder.)

ANLAMI:

1. (Dayak / Dayak Yeme İsteği): Rahat durmayıp hal ve hareketleriyle kaşınmak; dayağı, azarı veya sert bir tepkiyi hak edecek şekilde sınırı zorlamak, kaşınmak.
2. (Fiziksel Kaşıntı / Huzursuzluk): Vücutta sebepsiz bir kaşınma, huylanma veya durduğu yerde duramama, kıpır kıpır olma hâli.

(Kayseri ve çevresinde “gicişmek”, kaşınmak kelimesinin öztürkçe yerel karşılığıdır. Deyim, köken olarak tıpkı “eti kaşınmak” ifadesindeki gibi, uslu durmayan kişiye “Dayak istiyorsun, etin kaşınıyor” imasıyla söylenir.)

ANLAMI:

1. (Dönek / Kararsız ve Güvenilmez): Sözüne, duruşuna ve kararlarına güvenilmeyen; çıkarına veya keyfine göre sürekli fikir değiştiren, fırıldak gibi dönen kişilik.
2. (Ahlaki Genişlik / Ciddiyetsizlik): İnanç, ilke veya kural tanımayan; her kılığa giren, duruşunda hiçbir ciddiyet veya tutarlılık barındırmayan hafifmeşrep tutum.

(Kayseri ve Anadolu ağzında “fırfırı” rüzgârgülü veya fırıldak gibi sürekli dönen, durduğu yerde durmayan şeyleri ifade eder. “Mezhep” ise kişinin tuttuğu yolu ve değerler sistemini temsil eder. Fırfırı mezhepli olmak, kişinin omurgasızca ve hafifçe her yöne dönebildiğini somutlaştıran ağır bir yerel nitelendirmedir.)